Bir müddət əvvəl Azərbaycanlıların ən çox istifadə etdiy sosial platforma olan Odnoklassniki pullu olmuşdur. İndi isə növbəti çox istifadə olunan portalın pullu olmaq ehtimalı var. Son vaxtlarda internet aləmini bu sual düşündürür. Facebook pullumu olur?
Maliyyə böhran yaşayan firma bu açığını ödənişli istifadəçi hesablarıyla bağlamaq istəyir.
İctimai network platforması yaxında ən böyük probleminiz halına gələ bilər. Lazımlı infrastrukturun meydana gətirdiyi xərclər getdikcə artmaqdaykən gəlirlər sabit qalır.

İsveçrə xəbər portalı 20Minutenin sektorla əlaqədar fərqli bloglardan əldə etdiyi məlumata görə Facebook, sahib olduğu şəbəkə üzərindən necə əlavə qazanc əldə edə biləcəyini planlayır.

Bu planlar arasında isə ümumiyyətlə istifadəçiyə iki fərqli hesab təqdim etmə variantı meydana çıxır: Məhdud daxilolmaya sahib ödənişsiz bir hesab və bütün Facebooka daxilolmanı təmin edən ödənişli (Premium) bir hesab. İstifadəçi məlumatlarının üçüncü kəslərə satılması da müzakirə edilən mövzular arasındadır.

Analitiklərə görə Facebookun hissə satışıyla əldə etdiyi 500 milyon dollarlıq sərmayənin böyük bir qisimi xərclənmiş vəziyyətdə. Əgər böyümə nisbətləri dayansa nağd pul anbarları 2009dakı bazar durğunluğunda tamamilə əriyə bilər.

Facebook 140 milyondan çox aktiv istifadəçisi ilə internetdəki ən sürətli böyüyən ictimai network şəbəkəsidir. Ortalama bir istifadəçinin 100 yoldaşı var, gündə təxminən 30 milyon şəkil göndərilir. Dünya səviyyəsində hər gün 200.000in üzərində yeni istifadəçi portala üzv olur.

Artıq 2008`i yola salmağa hazırlaşırıq. Həmin bu 2008`də bir çox əlamətdar hadisələr oldu. İstər Azərbaycanın öz üçün, istərsədə bütün dünya üçün. Bizim üçün ən əlamətdarı 2008 seçkiləri idi. Dünya üçün isə ABŞ`dakı seçkilər ən əlamətdar hadisələrdən idi. Bundan başqa Rusiya Gürcüstanla müharibə etdi, Olimpiadalar keçirildi, Avropa kuboku oynandı. Azərbaycan ilk dəfə Eurovisionda çıxış etdi. Təbii ki, bu tipli hadisələrin olduğu aylarda axtarış sistemlərində bu hadisə ilə bağlı çox axtarışlar edilir. Elə bu ildə həmçinin. Xüsusən olimpiada vaxtı bu mərasimlə bağlı axtarılan sözlər çoxluq təşkil edirdi. Amma yola saldığımız 2008`də bu əlamətdar hadisələrdən heç biri ən çox axtarılan sözlər arasında ilk onluğa düşə bilmədilər. Yenə istifadəçilərin şəxsi ehtiyyacları əlamətdar hadisələrin önünə keçdi. Azərbaycandan axtarılan sözlər arasında ilk onluğu "скачать" sözü açır, onun ardınca isə "mp3" sözü gəlir. Üstəlik ilk 2 yerin sahibi digərlərindən ən az 2 dəfə çox axtarılan sözlər olublar. Budur ilk onluğun siyahısı:
1.       скачать
2.     mp3  
3.     nokia
4.     video
5.     baku
6.     azerbaijan
7.     фото
8.     indir
9.     azerbaycan
10.     az

Digər statistika isə ilk 10 yüksələn statistikalardır. Bunlarda ən çox TV kanallarda göstərilən serial adları ön plana çıxır. Siyahısı isə belədir.
1.       odnoklassniki.ru
2.     kaybolan yillar
3.     yaprak dokumu
4.     facebook
5.     eurovision
6.     pusu
7.     kurtlar vadisi pusu
8.     kurtlar vadisi
9.     sexs
10.     youtube

Deyərdim ki 2008`də internetdə ən çox haqqında danışılan məsələ Yahoo`nun aqibəti barədə oldu. İlin əvvəlində Microsoftun Yahoo`ya fantastik rəqəm - 46 milyard dollar təklif etməsiylə bu söz-söhbətlər başladı. Google`la rəqabət edə bilmək üçün, Yahoo kimi yüksək dəyəri almaq Microsoft`un işini çox asanlaşdırardı. Ancaq ilk təklifi Yahoo qəbul etmədi. Elə bundan sonra da söz söhbətlər daha da dərinləşdi. Yahoo`nun hissələrinə sahib çox kəs buna narazılığını bildirdi. Yahoo kəskin tənqid olundu. Microsoftun təklifi rədd etməkdə onlar Google ilə aralarında imzalanacaq reklam müqaviləsinə güvənirdilər. Amma qeyri etik rəqabət olacağı üçün bu razılaşmaya icazə verilmədi. Bir tərəfdən də, maliyyə böhranı Yahoo`nun vəziyyətini lap ağırlaşdırdı. Şirkətin CEO`su Jerry Yang öz vəzifəsindən istefa etdi və indi yerinə keçəcək adamı gözləyir. Mənim şəxsi fikrimə görə isə Yahoo`nu bu qədər ağır şəraitə düşməsinə səbəb qara PR oldu. Elə o qədər Yahoo`da problem var deyirlərki hər kəsdə onlara qarşı inamsızlıq yaranamağa başladı. İndi rəsmi statistikalara görə internet reklamları gəlirlərinin və axtarışdan əldə olunan gəlirlərin çoxluğuna görə 77%`lə Google birincidir, 18%`lə Yahoo ikinci, 5%`lə Microsoft üçüncüdür. Yəni təqribi olaraq 7.2 milyard dollar Yahoo`nun illik gəliridir. Bu isə heçdə pis nəticə deyil. Üstəlik son vaxtlarda Yahoo`da texniki tərəfdəndə böyük irəliləyişlər var. İnternet sahəsində gəlirinə görə 2-ci saytdır. Amma necə deyərlər ağacı qurd içindən yeyərmiş. Yahoo`da da vəziyyət belədir. Beləki uzun müddətdir Carl Icahn,  Jerry Yang`ı vəzifəsindən uzaqlaşdırmağa çalışırdı. Buna nail olduqdan sonra da birjadan Yahoo`nun xeyli hissəsini alaraq şirkətin 5.5%-nə sahib oldu. Düşünürəmki şəxsi mənfəət mübarizəsi, Yahoo`nun imicinə zərbə vurdu və belə vəziyyət alındı. Məhz J.Yang`ın istefasından sonra yenidən Microsoftla Yahoo`nun adı birgə çəkilməyə başlayıbdı. Blogosferada gəzən söhbətlərə görə onlar arasında razılıq əldə olunubdu.  Deyilənə görə, razılaşma ilk mərhələdə bir rəhbərlik razılaşması olacaq. Microsoft, Frazier Miller və Ross Levinsohn rəhbərliyə xarici bir qaynaqdan $5 milyard təmin edəcək. Bu pulla Yahoonun %30 hissəsini satın alacaq olan qrup, buna qarşılıq Microsofta Yahoo axtarış mühərrikinin 10 illik işlətmək haqqını verəcək. Ayrıca razılaşmadan sonrakı 2 il içində Microsoft Yahoonun axtarış işini $20 milyarda satın alma haqqına sahib olacaq. Razılaşmayla birgə Yahoonun gəlirinin illik $2 milyard artması gözlənilir. Bu 10 il deməkdə bir növü elə ömürlük kimi bir şeydir. Yahoo əlində olan iki ən dəyərli servisindən birini itirir. Axtarışı Microsoft alır, maili də Google alsa olar lap tarazlıq.

Deyilənə bu ilk ticarət mərkəzidir. Press - Relizi mailimdə gördüm və bölüşmək istədim. Əvvəl Press - Reliz:



Ilk əvvəl zənn elədimki GoldenPay`dən sonra dərhal belə bir mağaza yaranıbdı. Amma saytı ziyarət edib baxdıqdan sonra gördümki məni təəccübləndirəcək nəsə yenilik yoxdur.  Saytdan ( FAQ bölməsindən ) bir sitat:


Yəni hələki gözləməliyik...

Nəhayət çoxdan gözlənilən GoldenPay rəsmi olaraq fəaliyyətə başladı. Dekabr ayının 2-i, Hyatt Meeting and Conference Center`də, SilverKey Technologies tərəfindən təqdimat oldu. Bu ilk online payment provider olaraq rəsmi qeydlərə keçir. Təqdimat vaxtı servisin hər hansı bir mənfi xüsusiyyətini görmədim. Əgər varsada bu önümüzdəki işləmə günlərində bilinəcək. Daha servis yenidir, heç bir çatışmamazlığı göz önündə deyil. bu tanınmağa başladıqca hər şey daha aydın olacaq. Sistemin işləmə prinsipi belədir:
Veb sayta daxil olmuş müştəri həmin saytda lazımi xitmədi və ya məhsulu seçir. Sonra bu xidmət və məhsulun haqqını ödəməyə qərar verir. Ödəmə etdikdə müştəri GoldenPay şirkətinin serverlərinə yönləndirilir ki, orada kart informasiyaları daxil etmək üçün xüsusi səhifə var. Buraya müştəri istənilən plastik kart informasiyalarını daxil edir. Bundan sonra GoldenPay sistemi bu informasiyanı yoxlayıb prosesinq mərkəzinə göndərir ki, burada göstərilmiş məbləğ ödəyicinin kartından silinib, şirkətin bank hesabına yatır. İstifadə edilən prosesinq mərkəzi Millikart`ın mərkəzidir. Dünyanın istənilən bankının Visa, Visa Electron, Mastercard və Maestro kartlarından istifadə etmək olar.

Bunlar istifadəçiləri maraqlandıran məlumatlardır. Sistemi tətbiq etmək istəyənlərin isə Hesabları Unibank və Azərdəmiryolbankda hesabları olmalıdır. Onu deyim ki, bu sistemə qoşulmaq üçün mütləq hüquqi şəxs olmaq lazımdır. Bu çox müsbət haldır. Sadəcə vergi ödəyicisi olmaq kifayət etmir. Əgər sizin rəsmi hesabınız Unibank və ya Azərdəmiryolbankda da deyilsə tranzit hesab da açdırmaq mümkündür. Ancaq bir mənfi cəhət varki bu banklardan gərək hər ikisində hesabınız olsun. Çünki banklardan biri Visanın, biri isə Mastercardın lisenziyasını ala bilibdi. Əgər bir bankda hesabınız olsa yalnız seçdiyiniz kartlarda servisə ödəmə etmək mümkün olacaq.
Artıq Nar Mobile sistemə qoşulubdu: http://nar.goldenpay.az/

Ümumən isə servisin nəzərdə tutulmuş işləmə planı mükəmməldir. Qalır sistemin yayılmağı.

Bu gün e-maili yoxlayanda Dilmanc`ın press relizi ilə qarşılaşdım. Hər nə qədər çatışmayan cəhətləri olsa da köməyə gələn tərcümə proqramıdır. Press relizində yazıblarki "Dilmanc"ın yeni versiyası çıxıbdı. Yazının mətni isə belədir:

Biznes cəhətdən durğun zamanını keçirir indi Azərbaycanın internet ( Aznet ) bazarı. Böyük kapital qoyuluşları, saytların tam və ya müəyyən hissələrinin alış - satışları hələki səss səda salmır bazara. Ümid edirəmki yaxınlarda bu kimi xəbərləri tez - tez eşidərik, haqqında yazıb müzakirə edərik. Bəs bunların olması realdırmı, Aznet`də bu kimi kapital qoyuluşları üçün istifadəçi potensialı varmı? Demək olarki bu sahə ilə məşğul əksəriyyət insana yad olmayan sualdır. Bunun isə cavabı çox vaxt birmənalı olmur. Kimiləri üçün Aznet kiçik bazardır və burada nəsə etmək gəlirli olmaz, kimi üçün isə kifayət qədər gəlir götürmək mümkün olan bazardır. Düşüncələr müxtəlif olsada, yerli sahibkarların fikirləri birdir - "Kapital qoyuluşu üçün sərfəsiz olan biznes sahəsi".
Düzü məndə sırf yerli bazarın nə dərəcədə potensiallı olub-olmaması haqqında müxtəlif zaman kəsiklərində müxtəlif fikirlərdə olmuşam. Ancaq bir balaca ora - bura nəzər yetirib, statistikalara baxdıqda kifayət qədər istifadəçi potensialı olan internet bazarı olduğunu görərik. Hələki bunu lazımınca dəyərləndirənlər təbii ki yoxdur. Aznet`in yaxşı potensiala malik olduğunu isə ürəyimdən keçdiyi üçün demirəm, rəqəmlər belə deyir. Bir sıra investisiya alan saytlarla, yerli bazardakı saytları müqayisə edərək bu qərara gəlmişəm. Müqayisələri isə Alexa reytinqlərinə görə aparacam. Mən qəbul edirəmki Alexa statistikaları tam düzgün deyil. Amma nəzərə almaq lazımdırki xaricdəki istifadəçilər daha çox Alexa tolbar sahibi olmaq şansına malikdir və beləlikə statistikalardakı Azərbaycan saytları üçün olan rəqəmlər bizim saytların əleyhinədir. Buna baxmayaraq yenədə rəqəmlər bazara nikbin baxmağımıza şərait yaradır.
Aşağıda verilmiş şəkilləri daha yaxından görmək üçün üzərinə klikləyin.
Əvvəl dünyca məşhur olan FriendFeed`lə yerli sayt olan Day.az`ı müqayisə edək.


Buradakı mavi xəttlər Day.az`ı, qəhvəyi rəng isə FriendFeed`i göstərir. Elə statistikadan da görsənirki Day.az FriendFeed`dən daha çox ziyarətçiyə malikdir. Düzdür sonlara doğru FF hər nə qədər artan xətlə inkişaf etəsə də Day.az`ın ən yüksək reytinq yığdığı statistik göstəriciyə çatmayıbdır. Üstəlik bir-iki digər faktoru da nəzərə almaq lazımdır. Day.az yaranandan bu yana heç bir yüksək texniki inkişaf dövrü keçməyibdir, FF isə daima inkişafda və özünü dünyada tanıtmağa çalışmaqdadır. Day.az content baxımından daha məhdud istifadəçiyə malik olan əraziyə xitab edir ( əsasən Qafqaz regionu, nisbətən isə MDB ).  FF`in istifadə dili ingilis dilidir və bu daha çox istifadəçiyə çatmağa şans verir, Day.az isə rus dilindədir. Əlbəttə content bənzərlikləri baxımından bunları müqayisə etmək düzgün olmaz. Onsuzda mənim məqsədim istifadəçi müqayisəsidir  content yox. Buna görə də gəlinən nəticə açıq - aşkar Day.az`ın xeyrinədir. Ancaq maddiyyat baxımdan FF daha qabaqdadır. Ən azından başlanğıc olaraq FriendFeed`ə  qoyulan investisiya 5 milyon dollardır. Aznetdə belə istifadəçi potensialı var ikən, inanmıramki hansısa sayt, hansısa yeni bir proyekt bu qədər investisiya ala bilsin.
Digər bir müqayisəni daha Day.az`ın üstündə aparacam. Bu dəfə isə onu axtarış motoru olan Cuil.com `la müqayisə edəcəm.


Burada isə mavi xəttlər Cuil`in statistikasını göstərir, qəhvəyi rənglər isə Day.az`ın. Göründüyü kimi Cuil açıldığı ilk vaxtlar bütün dünya mediasında geniş yer aldığına görə çox yüksək istifadəyə malik olmuşdur. Ancaq sonralar stabil vəziyyət alaraq orta hesabla gündəlik Day.az qədər insan tərəfindən istifadə edilməyə başlanıbdı. Yenə də yuxarıda qeyd etdiyimiz faktlar buradakı müqayisə üçün də keçərlidir. Cuil Day.az`dan fərqli olaraq məhdud kütləyə deyil bütün dünyaya xitab edir. Ancaq buna baxmayaraq yenə də, onların gündəlik istifadəsi təqribi eyni rəqəmlərlə ölçülür. Cuil`in isə cəlb etdiyi investisiya 33 milyon dollar olmuşdur. İnanmıram ki, heç Day.az açıldığından bu yana cəmi bu qədər pul qazansın.
Növbəti və son müqayisəni də edək. Bu dəfə isə rəqəmlər bir az daha aşağıdır. Oxuduğuma görə Türkiyədəki biznes sosial şəbəkələrindən biri olan Pronected.com 1.5 milyon dollarlıq investisiya alıbdır. Sayt beta olaraq 3 dildə fəaliyyət göstərirdi ( Türk, İngilis, Alman ). Yeni investisiya ilə onlar Rusiya və Ukraniya bazarına da daxil olmaq istəyirlər. Saytı isə statistik cəhətdən ilk10.az`dakı demək olar Azərbaycan dilli ilk15`ə daxil olan istənilən saytla müqayisə etdikdə daha az istifadəçiyə malik olduğu görsənir. Yəni bu saytlardan istəniləni bundan daha çox reytinqlidir. Amma əlbəttə oradakı heç bir sayta inkişafını artırmaq üçün heç bir investor bu qədər pul verməz. Bu dəfə isə saytı Azeriblog.com ilə müqayisə edəcəm. Ona görə Azeriblog ki, həm bu sayt da beta versiya olaraq fəaliyyətdədir, həm də inkişafa daha çox açıqdır. Çünki, müxtəlif dillərə tərcümə etmək daha asan başa gələr.

Burada mavi xəttlər Pronected, qəhvəyi xəttlər isə Azeriblog`un statistikalarını göstərir. Yenə də inanmıramki, Azeriblog bu qədər ( 1.5 milyon ) investisiya ala bilsin.
Hər halda sonda belə bir nəticəyə gəlmək olarki bizim lazımi qədər istifadəçi potensialımız var. Sadəcə istifadə etməyi bacarmayan investorlar, şirkətlər,  marketingçilər sayəsində normal inkişaf etmir.

Sayt barədə blodaşımız olan R.Həsənəlizadədən əvvəlki yazıdakı şərhindən sonra xəbərdar oldum.
Şəbəkə barədə bir qədər məlumat versəm, deyə bilərəmki ( özlərinin dediyinə istinadən ) finlər tərəfindən 2007 -ci ildə yaradılmışdır. Əksər hissələri açıq tipli sosial şəbəkədir. İlk baxışda oyunlar üstündə qurulmuş şəbəkəni xatırlatdı. Yəni digərlərindən fərqləndirən tərkibindəki oyunlardır.
Sayt haqqında isə ona görə yazıram ki, müxtəlif dünya dillərində olan bu saytın Azərbaycan dilli versiyasıda var. Azərbaycan dili saytda qüsurlarla da olsa tərcümə olunubdur. Mənə daha çox maraqlı olan azərbaycanca`ya kimin tərcümə etdiyidir.  Orası dəqiq məlumdur dili tam bilməyən biri tərəfindən tərcümə olunubdu. Əslində bu qədər tərcümə olunması belə saytdakı dillər arasında görəndə adama xoş təsir edir. Amma mənə saytda gəzişəndə sanki rus dilli azərbaycanlı ilə söhbət edirmişəm təsirini bağışlayır. Kiçik nümunə:


Bu sözlər saytın sol tərəfindəki qutuda yerləşir və qeydiyyatdan keçməyi təbliiğ edən sözlərdir.
Azərbaycan dilinidə sayta əlavə etmə səbəblərini bilmirəm,  bəlkədə istifadəçi potensialını yüksək gördüklərindəndir. Əslində haqsızda sayılmazlar. Azərbaycandan ziyarətçi sayına görə bu saytdan kifayət qədər yüksək istifadəçisi olan saytlar da var.
Saytda Azərbaycan dilinin olması, azərbaycanlı istifadəçilər tərəfindən daha çox istifadəsinə səbəb olarmı dəqiq demək olmaz. Şəxsi düşüncəmə görə olmaz. Mən ilk axtarış etdiyimdə Azərbaycandan 70 üzvün olduğunu gördüm. Zamanla isə bizim istifadəçilər tərəfindən nə dərəcədə rəğbət görüb görməyəcəyini müşahidə edərik.

Yerli sosial şəbəkələr arasına biri daha əlavə olundu - Bunect.com .  Düzü fərəhlə yazası bir şey yoxdur. Saytın açılması haqqında yazmağıma əsas səbəb əvvəlcədən yaxşı PR`ının getməsidir. Bir çox mənbədən saytın açılması barədə oxumaq olardı. Əvvəlcə Mak.az`ın forumunda qarşıma çıxmışdı. Bundan başqa Ukranya saytlarında birində sayt açılmamışdan xəbəri çıxmışdı, Türkiyənin məşhur Webrazzi blogunda bu haqda məqalə yazılmışdı ( yazını dərc eliyəndə istinad etdiyim mənbənin serverində olan köçürmə ilə əlaqədər olaraq sayt tam fəaliyyətdə olmadığından yazara istinad etdim ). Hətta RİTN`nin MHM`nin saytı olan rabita.az`da belə bu haqda yazı yazılmışdı. Bütün bunlardan sonra məndə saytın açılmasını səbirsizliklə gözləyirdim. Ancaq açıldıqdan sonra bütün eşitdiklərim, oxuduqlarımdan sonra yaranan təsəvvürlər heç də özünü doğrultmadı. Dünyavi proyekt olaraq nəzərdə tutulan bir sayt üçün çox pirimitiv gözə çarpır. Yəni bu saytla Linkedin və Xing`lə mübarizə aparmaq olar? Təbii ki mümkün deyil. Ola bilər ki, bu qədər PR`dan sonra yerli bazarda, rəqibsiz olduğu üçün bəlkə nəsə etməyə qadir olsun, ancaq bizim o qədər geniş bazarımızda olduğunu hesab etmirəm. İnkar etmirəmki yerli bazarda, hazır scriptlə də nəsə etmək mümkündür. Yaxşı marketing bacarığı ilə bunu etmək olar. Ancaq Azərbaycan üçün yox, beynəlxalq aləm üçün nəzərdə tutulub deyilməyinin bir əhəmiyyəti yoxdur. Əgər əvvəldən sayt haqqında bu qədər mənbədən oxumasa idim, heç açılış xəbərini də yazmazdım. Çünki, bunun dream.az`dan sirr.az`dan www.azerilive.com`dan sadəcə rənginin və ideyasının fərqli olduğunu fikirləşirəm. Ola bilsin daxildə bir-iki xırda dəyişikliklər də olar ( daxilini çox araşdırmamışam ). Ancaq nəticə etibarı ilə, mənim bu haqda yazmağıma səbəb sayt açılmamışdan aparılmış PR`ı oldu.

  İnternet həyatımıza daxil olandan onu hər vasitə üçün istifadə etməyə başladıq. İlk başda sadəcə əyləncə və informasiya mənbəyi kimi baxdıq. Tədricən bir çox işə yaradığını və  "yaramadığını"  gördük. Hətta daşdan pul çıxardanlar bu dəfə " mən internetdən də pul qazanaram"   - deyib girişdiyi ancaq Azərbaycanda daşdan pul çıxarmanın daha asan olduğu  çox keçmədən sübut olunur.
            Bir zamanlar " İnternetdən pul qazan"  yada " Internetdən pul qazanmağın yolları"   şüarları interneti bürümüşdü (2002-2004 illərində səhv etmirəmsə). Bir çoxu qeyri-leqal yadaki sadəcə özlərinə pul qazandıracaq vasitələr idi. Bu gün etibariylə baxdığımızda internetdən pul qazanmağın həm daha çox imkanı, həmdə fərqli təbəqələrə xitab edən yolları var. Burada normal internet istifadəçisindən başlayaraq, orta səviyyəli bir webmaster nəzərə alınaraq 100 servis yazılıb. Kateqoriya olaraq nəzər salaq...